Isang maikling kuwento: ano ang gagawin mo?
Sundan si Mang Lito para malaman ang mga senyales at ang dapat gawin. Buksan ang tunog para marinig ang Filipino narration.
Ano ang nangyayari sa mga artery
Ang mga artery ay mga tubong nagdadala ng dugong may oxygen mula sa puso papunta sa buong katawan. Sa PAD, naiipon ang taba o plaque sa loob ng mga artery ng binti. Habang tumatagal, kumikitid o nababarahan ang mga artery. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD]
Kapag nagpapahinga ka, puwedeng sapat pa ang dugong nakakadaan. Kapag naglalakad ka, mas maraming oxygen ang kailangan ng muscle ng binti kaysa sa kayang dalhin ng makikitid na artery. Kaya sumasakit ang binti kapag naglalakad at gumagaan kapag nagpapahinga. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
Ang plaque na nagpapakitid sa artery ng binti ay kapareho ng nagdudulot ng atake sa puso at stroke. Kapag may PAD ka, puwedeng apektado rin ang mga artery sa ibang bahagi ng katawan. Mas mataas ang risk ng atake sa puso, stroke at pagkaputol ng binti (amputation) sa mga may PAD. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
Gaano kakaraniwan ang PAD?
Maraming may PAD ang walang nararamdaman. Isa ito sa mga sakit sa artery na pinakamadalas hindi natutuklasan, kasama na sa Asia-Pacific. [Ref: APSAVD 2020 Asia-Pacific PAD]
Sa buong mundo, mga 113 milyong tao na edad 40 pataas ang may PAD noong 2019, at patuloy na tumataas ang bilang. [Data: GBD 2019 PAD] Sa Pilipinas, ayon sa isang pambansang survey, mga 1 sa bawat 100 adult ang may PAD. [Data: Sy 2012] Pero nang suriin ng mga doktor sa Maynila ang ABI ng mga may diabetes na walang sintomas sa binti, mga 1 sa bawat 3 ang may PAD. [Data: Pleo 2012] Marami ang talagang hindi alam na mayroon sila nito.
Sino ang pinakamataas ang risk: paninigarilyo (ngayon o dati), diabetes, high blood, mataas na cholesterol, chronic kidney disease, pagtanda, at nagkaroon na ng sakit sa puso o stroke. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
Mga sintomas at red flag
Hinahati ng mga doktor ang PAD sa apat na stage. Kapag alam mo kung anong stage ka, malalaman mo kung gaano kabilis mo kailangang magpagamot. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD]
| Stage | Ano ang puwede mong mapansin | Ano ang gagawin |
|---|---|---|
| Walang sintomas | Wala, o mas bumagal ang iyong paglalakad nang hindi mo alam kung bakit | Magpa-check kung may risk |
| Claudication | Pulikat, sakit o pagod sa binti (calf), hita o puwitan kapag naglalakad. Nawawala ito pagkatapos ng ilang minutong pahinga, at bumabalik sa halos parehong layo ng nilakad. | Magpa-schedule ng konsulta sa klinika |
| Chronic limb-threatening ischemia (CLTI) | Sakit sa paa kahit nagpapahinga, kadalasan sa gabi. Sugat na hindi gumagaling pagkatapos ng 2 linggo. Nangingitim o namamatay na balat sa daliri ng paa (gangrene). | Magpatingin sa espesyalista sa loob ng ilang araw Pumunta agad sa emergency room kung ang sugat ay may kumakalat na pamumula, nana, mabahong amoy o lagnat. |
| Acute limb ischemia | Binti na biglang lumamig, namutla, sumakit, namanhid o nanghina | Pumunta agad sa ER |
[Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: GVG 2019 CLTI] [Ref: ESC 2024 PAAD]
Claudication o rest pain
Claudication
Nangyayari kapag kumikilos at nawawala kapag nagpahinga. Kadalasan, hindi ito delikado para sa binti. Pero malakas itong senyales na makitid ang mga artery at mas mataas ang risk ng atake sa puso at stroke. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD]
Rest pain (sakit kahit nagpapahinga)
Nangyayari kahit hindi kumikilos, kadalasan sa mga daliri o harap ng paa, at madalas sa gabi. May ilang natutulog nang nakaupo o ibinibitin ang binti sa gilid ng kama para gumaan. Ibig sabihin nito, kulang na ang dugo para manatiling buhay ang paa, kaya kailangan itong magamot agad. [Ref: GVG 2019 CLTI]
Iba pang senyales na puwedeng makita ng iyong doktor: mahina o walang pulso sa paa, malamig na balat, makintab at walang buhok na balat sa lulod, mabagal tumubong kuko sa paa, o isang paa na mas maputla kaysa sa kabila. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD]
Ano ang mangyayari sa iyong check-up
Kadalasang nalalaman ang PAD sa maingat na pagtatanong, physical exam, at isang simpleng test na tinatawag na ankle-brachial index (ABI). [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
Ankle-brachial index (ABI)
Hihiga ka nang ilang minuto. Susukatin ng nurse o technician ang blood pressure sa dalawang braso at dalawang bukung-bukong gamit ang cuff at maliit na ultrasound probe. Hinahati ang numero sa bukung-bukong sa numero sa braso. Mabilis lang ang test at hindi masakit. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD]
Ipapaliwanag ng doktor kung ano ang ibig sabihin ng resulta mo para sa iyo.
[Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
Toe-brachial index (TBI)
Ang ilang may diabetes o sakit sa bato ay may matigas na artery sa bukung-bukong, kaya puwedeng lumabas na mataas ang ABI kahit hindi ito tama. Mas tumpak ang reading gamit ang maliit na cuff sa hinlalaki ng paa. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD] [Ref: IWGDF/ESVS/SVS 2023 Diabetes and PAD]
Exercise ABI
Kung parang PAD ang mga sintomas mo pero normal o borderline ang ABI habang nagpapahinga, puwede kang palakarin sa treadmill at uulitin ang ABI pagkatapos. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
Arterial duplex ultrasound
Gumagamit ng sound waves para makita kung saan makitid o barado ang artery at kung paano dumadaloy ang dugo. Walang radiation at walang dye. Ito ang unang imaging test para sa karamihan kapag kailangang malaman kung saan mismo ang bara. [Ref: ESC 2024 PAAD] [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD]
CT, MR o catheter angiography
Detalyadong scan na nagpapakita ng mapa ng mga artery. Kadalasan, ginagawa lang ito kapag may planong procedure para buksan ang artery. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
Ang doktor ang magpapasya kung anong mga test ang kailangan mo, at ipapaliwanag niya kung ano ang ibig sabihin ng mga resulta para sa iyo.
Sumasakit ang binti kapag naglalakad? Ipasuri ang iyong mga artery.
Ang pagsusuri ng doktor at mga simpleng test lang ang makapagsasabi kung may PAD ka at kung paano ito dapat gamutin. Tumitingin si Dr. Aaron Christopher P. Novales ng mga pasyenteng may PAD.
Binti o paa na biglang lumamig, namutla o namanhid? Huwag nang hintayin ang konsulta sa klinika. Pumunta agad sa emergency room →
Paano ginagamot ang PAD
Tungkol sa mga gamot sa pahinang ito
Binabanggit dito ang mga gamot para lang matulungan kang maintindihan ang plano ng iyong doktor. Huwag bumili o uminom ng anumang gamot dahil lang nabasa mo ito rito. Inumin lang ang inireseta ng doktor para sa iyo, at huwag kailanman magsimula, tumigil o magbago ng dose nang mag-isa.
Magpatingin sa doktor para malaman ang gamutang tama para sa iyo →
Dalawa ang layunin ng gamutan: protektahan ang puso at utak, at tulungan ang mga binti. Halos lahat ng may PAD ay natutulungan ng pagbabago sa lifestyle at gamot. Ilan lang ang kailangang sumailalim sa procedure. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
Itigil nang tuluyan ang paninigarilyo
Ito ang pinakamahalagang hakbang. Pinabababa nito ang risk ng atake sa puso, stroke at pagkaputol ng binti. Makakatulong ang counseling at mga gamot para tumigil sa paninigarilyo. Iwasan din ang usok ng sigarilyo ng iba. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
Planadong paglalakad bilang ehersisyo
Ang regular na paglalakad ay isa sa pinakamabisang gamutan para sa claudication. Sa isang supervised program, maglalakad ka hanggang katamtaman na ang sakit ng binti, magpapahinga hanggang mawala ito, saka maglalakad ulit. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
30–60 minbawat session
3+ besesbawat linggo
12+ linggobago makita ang resulta
Kung walang supervised program, nakakatulong din ang planadong paglalakad sa bahay o sa inyong lugar, na may gabay ng iyong doktor at care team. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
Hilingin sa doktor na magplano ng walking program na ligtas para sa iyo.
Mga gamot na nagpoprotekta sa iyong mga artery
- Gamot na nagpapababa ng cholesterol. Inirerekomenda para sa lahat ng may PAD. Ang doktor ang pumipili ng gamot at ng dose para maabot ang target na cholesterol. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
- Blood thinner. Ang mga may sintomas sa binti ay kadalasang umiinom ng isang gamot na pumipigil sa pamumuo ng dugo (antiplatelet). May ilang mataas ang panganib na puwedeng mangailangan ng pangalawa. Ang doktor ang magpapasya. Huwag magsimula o tumigil ng anumang blood thinner nang mag-isa. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
- Kontrol sa blood pressure. Kapag nasa target ang blood pressure, bumababa ang risk sa puso at stroke. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
- Kontrol sa diabetes. May ilang mas bagong gamot sa diabetes na nagpoprotekta rin sa puso at mga ugat. Itanong kung may babagay sa iyo. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD]
- Gamot para mas makalakad nang malayo. May ilang puwedeng resetahan ng gamot na tumutulong makalakad nang mas malayo. Hindi ito ligtas para sa lahat, kasama ang may heart failure. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD]
Pag-aalaga sa paa
Tingnan ang iyong paa araw-araw kung may hiwa, paltos o pagbabago ng kulay. Magsuot ng sapatos na tama ang sukat; huwag maglakad nang nakayapak. Magpatingin sa doktor para sa anumang sugat na hindi gumagaling. Pinakamahalaga ito kung may diabetes ka. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: IWGDF/ESVS/SVS 2023 Diabetes and PAD] Basahin ang gabay sa diabetic foot.
Mga procedure para maibalik ang daloy ng dugo
Kayang buksan o lagyan ng bypass ng vascular specialist ang baradong artery (revascularization). Magagawa ito gamit ang balloon o stent na ipinapasok sa maliit na butas, sa open surgery, o pareho. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD]
Pag-uusapan ninyo ng iyong vascular specialist kung makatutulong ang procedure. Para sa sakit ng binti kapag naglalakad, ehersisyo at gamot muna. Kadalasang kailangan ang procedure kapag masakit kahit nagpapahinga, may sugat na hindi gumagaling o gangrene, at emergency ito kapag biglang lumamig at sumakit ang binti.
[Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD] [Ref: ESC 2024 PAAD] [Ref: GVG 2019 CLTI]
Pagkatapos ng procedure, kailangan mo pa rin ang iyong mga gamot, paglalakad at pag-aalaga sa paa. Regular na titingnan sa follow-up ang iyong binti at mga artery. [Ref: ACC/AHA/SVM 2024 PAD]
Itanong sa iyong doktor
Dalhin ang mga tanong na ito sa iyong konsulta.
- Kailangan ko ba ng ABI test?
- Anong stage ng PAD ang mayroon ako?
- Ano ang target ng aking cholesterol at blood pressure?
- May supervised walking program ba malapit sa akin?
- Aling blood thinner ang tama para sa akin?
Mga guideline na pinagbatayan para sa pahinang ito
- ACC/AHA/SVM 2024 PAD: Gornik HL, et al. 2024 ACC/AHA multisociety guideline for lower extremity PAD. Circulation 2024;149:e1313–e1410.
- ESC 2024 PAAD: Mazzolai L, et al. 2024 ESC Guidelines for peripheral arterial and aortic diseases. Eur Heart J 2024;45:3538–3700.
- APSAVD 2020 Asia-Pacific PAD: Abola MTB, et al. Asia-Pacific Consensus Statement on the Management of PAD. J Atheroscler Thromb 2020. Kasamang pinondohan ng PSVM.
- GVG 2019 CLTI: Conte MS, et al. Global Vascular Guidelines on CLTI (ESVS/SVS/WFVS). Eur J Vasc Endovasc Surg 2019.
- IWGDF/ESVS/SVS 2023 Diabetes and PAD: Fitridge R, Chuter V, Mills JL, et al. The intersocietal IWGDF, ESVS, SVS guidelines on peripheral artery disease in people with diabetes and a foot ulcer. Diabetes Metab Res Rev 2024;40:e3686.
- Data sa prevalence: GBD 2019 PAD; Sy 2012 (NNHeS II); Pleo 2012 (JAFES).